*باسمه تعالی*

*گزارش نشست۱۸ / ۸ / ۹۹ مرکز بین رشته ای معارف اسلامی وعلوم سلامت با تنی چند از نویسندگان کتاب آغاز یا پایان* راهنمای بالینی مراقبت معنوی وباهدف تبیین مساله *”سلامت معنوی”*.

در ابتدای جلسه *دکتر غلامی* “مدیر محترم مرکز” ضمن تبریک ایام ولادت پیامبر اعظم”ص” وامام صادق”ع” وخیرمقدم به نویسندگان محترم کتاب فوق وسایر حاضران وشرکت کنندگان از طریق فضای مجازی،،افزودند: بحث سلامت یا مراقبت معنوی یکی از بحث های مهم مجامع علمی،بویژه در عرصه نظام درمان ما است. تلاش های زیادی لازم است تاشرایطی فراهم گردد که انشاء الله این امر در ساحت آموزش وتربیت دانشجویان ونیز سامانه درمان جامعه پزشکی کشور مطرح وپیگیری گردد. ما در بحث مراقبت معنوی حرف های زیاد ونیازمندی های فراوانی داریم تا به یک الگو وایده ال مناسب دست یابیم. امروز بنده به عنوان مدیر مرکز وبه نمایندگی از همه اعضای محترم هم از همت والای نهاد محترم رهبری وشخص حجت الاسلام والمسلمین آقای مقامی وهم از نویسندگان محترم کتاب آعاز یا پایان..که گام های اولیه را در راه عملی کردن مراقبت معنوی در دانشگاه علوم پزشکی شیرازبرداشتند صمیمانه سپاسگزاریم وخداقوت عرض می کنیم وما اینجاییم تا ازنویسندگان حاضر بخواهیم هرگونه که صلاح می داننددر فلسفه وجودی این اثر وآمال وآرزوهایی که در عقبه این کار علمی بوده برای ماصحبت کنند وسپس با نقد کتاب در خدمت عزیزان هستیم.امیدواریم به برکت ایام ولادت پیامبر”ص” نشست مفیدی باشد وگامی باشد در راه پرداخت جدی به مساله سلامت معنوی ودانشگاه علوم پزشکی شیراز مثل همیشه در این عرصه نیز بتواند پیشرو ونام آور ومقتدای دانشگاه های دیگر قراربگیرد.

دردامه *دکتر ابراهیمی*” عضو محترم هیات علمی اخلاق پزشکی” واز نویسندگان کتاب،،ضمن سپاس از مرکز مطالعات میان رشته ای سلامت ومعارف برای برگزاری چنین محفلی افزودند: حق این است که ما بیشتر شنونده باشیم واز نظرات دوستان استفاده کنیم؛ اما به طور خلاصه وبرای آشنایی بیشتر عرض می کنم که غرض وهدف ما از نوشتن این کتاب این بود که از ۲یا۳ سال قبل در بیمارستان با بیماران “وهمراهان بیمارانی” برخورد داشتیم که واقعااحساس کردیم در پذیرش وضع سلامت خود واحتمالا مرگی که درپیش دارند نیاز به کمک دارند.خلاهای فراوانی را در برخورد با آن ها حس کردیم. گاهی ندانستن ونشناختن، بیماری وشرایط پذیرش را سخت تر می کند.به هرحال با دیدن این خلاها وقتی به دنبال منابعی بین رشته ای می گشتیم که بتواند همه جوانب را یکجا بنگرد نمی یافتیم؛ بلکه گروه هایی جدا به این امور پرداخته بودند،،به خاطر همین دنبال فرصتی بودیم که بتواند این ابعاد مختلف را ادغام کند. خوشبختانه در این راه مبلغان مذهبی پر تلاشی در کنار مابودند وکمک زیادی درجمع اوری محتوای این کتاب نمودند وخلاصه تا حدی که ممکن بود این مطالب را نوشتیم. دکتر ابراهیمی افزودند: درباره مطالبی که دراین کتاب است به طور خلاصه بگویم که ما سعی کردیم *یک مفهوم عامه ای از مراقبت معنوی را نشان دهیم وبگوییم مراقبت معنوی چه معنایی دارد؟ واز طرف دیگر ببینیم نیازهای افرادی که در بیشترین موقعیت نیاز به مراقبت معنوی قراردارند چه هست و نیز ویژگی های مراقبان معنوی راآوردیم تادر نهایت بتوانیم بعد از شناخت عوامل فوق هم به صورت علمی وهم به صورت دینی باهم ترکیب کنیم ویاریگر بیماران باشیم. باید بگویم یکی از عوامل مهم جان گرفتن این کتاب همراه بودن نفَس بیمار با همه مراحل هست؛ یعنی در همه مراحل همراه با نوشتن، کارهای عملی نیز بوده است.* نهایتا یکی از مشکلات عمده ما مساله پایان حیات یا احتضار بود که در بیمارستان خیلی خوب با آن برخورد نمی شد وما سعی کردیم آن را بشناسیم وبه کتابت اوریم. در مجموع سعی شد تا حدی دستورات دینی با دستاوردهای علمی تطبیق وببینیم چطور می شود از دستورات دین دراین راه به بهترین نحو استفاده کرد.

در ادامه *سرکارخانم ایوبی* “یکی دیگر از نویسندگان محترم کتاب” افزودند باتوجه به حضور مبلغین دفتر نهاد در بیمارستان ها طی سال های گذشته؛ ترجیح ما این بود که مبلغین ما یک دستورالعمل اجرایی واحد برای ارتباط با بیماران داشته باشند؛ بنابراین با توجه به حضور دفترگروه اخلاق پزشکی در بیمارستان ها، با همکاری یکدیگر یک کار مشترک را به عنوان بین رشته ای انجام دادیم.

درادامه سرکارخانم ایوبی توضیحات تخصصی ارزشمندی رادر سیر نظری نوشتاری کتاب ارائه دادند که به گوشه هایی از آن می پردازیم: *با توجه به ارتباط ۴گانه انسان باخدا،خود، جامعه و طبیعت، این را مبنای کارگذاشتیم وگفتیم ارتباط* *انسان با خود ،طبیعت وجامعه باید ذیل ارتباط با خدا باشد تا بتوانیم بگوییم انسانی که در نظر ماست، یک انسان معنوی است* بعد باتوجه به سه *ساحت وجودی انسان یعنی بینش، گرایش وکنش درصورتی انسان می تواند یک انسان معنوی باشد که این ۳ساحت را درجهت خداوند قراردهد.* سپس ۲نوع معنویت را تعریف کردیم: *معنویت وجودی ومعنویت مذهبی که اولی فقط از عقل کمک می گیرد ولی دومی علاوه برعقل از مذهب نیز کمک می گیرد(یعنی هم رسول باطنی وهم رسول ظاهری) ودر کتاب همین معنویت مذهبی مد نظر ما است؛بنابراین مطابق این معنویت هر۳ساحت وجودی او باید توحیدی باشد .* همه این عوامل در کتاب تعریف شده است. دربحث مراقبان معنوی نیز ،، یک مراقب معنوی باید بتواند هم در پیشگیری و هم تشخیص ودرمان با افراد ارتباط برقرارکند،،با این ارتباط می تواند تشخیص دهد بیمار در چه مرحله ای از فقدان معنویت قراردارد وپله پله اورا به سمت برخورداری از سلامت معنوی سوق دهد.

در ادامه *دکتر آسمانی* ” عضو محترم هیات علمی اخلاق پزشکی واز نویسندگان کتاب” ضمن تشکر از فرصت ایجاد شده توسط مرکز بین رشته ای معارف وسلامت گفتند: امیدواریم این کتاب موردقبول حق قرارگیرد ، چون ثواب این کتاب را ما تقدیم به حضرت زهرا”س” کرده ایم وامیدواریم خود حضرت بپذیرند. در بحث اهداف کتاب باید بگویم ، استفاده از تجربه درکنار بحث های دانش نظری با استفاده از ظرفیت مبلغین نهاد رهبری در بیمارستان های شیراز که به طور غیر رسمی مراقبت معنوی را انجام میدادند،،زمینه ساز کتابت شد. *سعی شد در نوشتن کتاب بین رشته ای عمل شود،،یعنی هم اخلاق را ببینیم،هم بحث بالینی وعلوم اجتماعی،هم روانشناسی وهم بحث های دینی ودر نهایت علوم انسانی را درکنار علوم تجربی قراردهیم.* این کتاب کاربردی و حاصل جلسات متعدد هفتگی در طول حداقل یک سال است.یک کار مشترک علوم پزشکی ونهاد محترم رهبری. *تمرکز این کتاب بر یک سال اخر حیات است* وامیدواریم بتوانیم مجلدهای دیگر این کتاب را نیز که دربرنامه داریم در اسرع وقت تهیه کنیم.

دکتر آسمانی افزود: *از ویژگی های آموزشی یا اجرایی این کتاب این است که مقدمه ای نظری در حوزه دانش را درابتدا آوردیم.عنوان بندی موضوعی کتاب را سعی کردیم رعایت کنیم که اگر کسی تورقی هم بکند بتواند به آنچه در نظر دارد دست یابد. توصیه های کاربردی روسعی کردیم لحاظ کنیم. شاخص های مثبت ومنفی یک مراقب معنوی رومعرفی کردیم. اینکه کجا نباید دخالت کند؟کحا باید مشورت کند؟کجا باید ارجاع دهد به روانشناس و… سعی شد شیوه ارائه مطلب به وسیله داستان را بیاوریم ؛ به خصوص هفت داستان در انتهای کتاب اوردیم. سعی شد مطالب مصداقی باشد نه توصیفی صرف. مثلا بابیمارانی که مذهبی هستند یا هیچ مذهبی ندارند یا حتی لاییک هستند چگونه باید برخورد کرد* و.. به هرحال تجربه نشان داد می شود به خوبی کار بین رشته ای کرد با استفاده از ظرفیت بالای نهاد رهبری وسایر گروه ها.این موضوع پر اهمیت هنوز جای کار دارد وما در ادامه راه نگارش با آغوش باز پذیرای نظرات همه گروه ها هستیم. *بهتراست سلامت معنوی نیز در حوزه معاونت ها موردتوجه واقع شود.* دین ما توجه زیادی به آن دارد ولازم است به صورت علمی وجدی به ان پرداخته شود.تا دربیمارستان های ماکه عموما به شیوه خارجی می چرخد،،معنویت خداپسندانه پیاده گردد انشاء الله.

در ادامه *حاج اقا غلامی* یکبار دیگر ضمن تاکید بر ارزشمند بودن وقابل احترام بودن کتاب گفتند به نظر شما وهمه حضار محترم دستاورد این کتاب تا چه حد می تواند در تفهیم اهمیت اصل سلامت معنوی که نقطه آغاز است موثر باشد؟چه راهکارهایی برای اپیدمی شدن این موضوع در ساحت دانشگاه، ساحت بالین ودرمان، آموزش وتربیت دانشجویان و…می توان مطرح کرد. *به نظر می رسد باید بحث مراقبت معنوی روخیلی جلوتر ببریم،،وقتی در دانشگاه علوم پزشکی از مراقبت معنوی حرف می زنیم باید نقطه تمرکز ما به کسانی باشد که این مراقبت معنوی به سلامت معنوی آن ها منتهی می شود. خیلی خوب است که در آن نقطه انتهایی زندگی، منِ نوعی معتقد از دنیا بروم،،ولی لازم است برای این کار مقداری گام ها را جلوتر برداشت تا وقت کافی داشت وآمادگی رو جلوتر ایجاد کرد.*

درادامه *دکتر ابراهیمی* درپاسخ توضیح دادند:

درست است اقای دکتر دغدغه ماهم همین است ولی ما باید از یکجا شروع میکردیم ودرواقع از سخت ترین جا شروع کردیم و باید بگویم درست است که برای بیمار آخرین مرحله است ولی برای اطرافیان بیمار، خانواده، همراهان همان چیزی است که شما می فرمایید. اثر این مراقبت معنوی را بر آنها هم می توان دید.به هرحال ما مراحل دیگر راهم انشاء الله حتماپیگیری می کنیم.ومعلوم شد درادامه راه، ما به همفکری گروه های بیشتری نیاز داریم.

*دکتر قهرمانی* “عضو هیات علمی دانشگاه” واز حاضران درجلسه : از چگونگی روند کار وچگونگی ارتباط عملی با بیماران ومبلغان پرسیدند. *دکتر ابراهیمی* در پاسخ : بعد از اینکه طبق مصوبه ای قرارشد بحث اخلاق برود در بیمارستان ،،ما بابیمارستان نمازی شروع کردیم . *آنجا مشکلات بیماران وهمراهان را میدیدیم. دوگروه روانشناسی و مراقبان معنوی هم بودند که هرکدام جدا جدا فعالیت می کردند. ما دست یاری به سمت آن ها دراز کردیم و درواقع همه را یکجا کردیم. دیدیم اگر مراقبان معنوی بخواهند به تنهایی وارد شوند شاید به دلیل نداشتن دیدبالینی نتوانند به خوبی اثرگذار باشند.این بود که گفتیم کاری کنیم که همه این گروها اموزش ببینند ومشخص شود کجا قرارگیرند؟چگونه وکی دخالت کنند؟ درمواقع لزوم به چه کسی تماس بگیرند و.. ونهایتا به واسطه یک رابط باهم ارتباط داشته باشند تا بهترین مشاوره ها را بدهند.*

*دکتر قهرمانی* در ادامه افزودند: *یک نکته مثبت این کتاب این است که در ابتدای کتاب مساله مهم مخاطب شناسی مطرح شده است؛ این را می توان به فال نیک گرفت.مساله مخاطب شناسی برای همه معلمین وکسانی که کار معنوی می کنند بسیار مهم است،با این تفاوت که معلمین علم قال را منتقل می کنتد ومراقبین معنوی علم حال واین بسیار مشکل تر وحساس تر است.*

در ادامه *دکتر غلامی* افزودند: به هر حال با این تجربه ارزشمند باید دانشگاه وظرفیت ها را در اختیار گرفت وپارا فراتر گذاشت؛ بویژه الان که بحث سلامت معنوی از طرف معاونت محترم آموزشی دانشگاه مطرح است. وی *با گلایه از نبودن یک لاین ومرکز پژوهشی پیرامون بحث مراقبت معنوی برغم وجود لاین پژوهشی برای همه بحث های جسمی در دانشگاه علوم پزشکی؛* از نویسندگان،حاضران و میهمانان مجازی جلسه خواستند نظر خود رادرباره ایجاد یک متن پژوهشی برای عملی کردن بحث تدریس سلامت معنوی در دانشگاه بیان کنند؛ زیرا تا کنون همه نشست ها وبحث ها موسمی وموقتی بوده وانشاء الله دانشگاه علوم پزشکی شیراز در این زمینه نیزمثل خیلی از مسائل به صورت عملی پیشروباشد. *دکتر غلامی* افزودند: *مَخلص کلام اینکه یا در این مبحث مهم که پای دین ومعنویت و اعتقادات مذهبی در میان است نباید به طور جدی ورود کرد یااگر ورود می کنیم ، ضروری است اقتضائات لازم را به طور کامل رعایت کنیم که بتوان در جایگاه دین وآیین مسلمانی از آن دفاع کرد ودر نهایت راهکارهایی ارائه شود که ذهن اساتید، دانشجویان وبیماران را به سمت سلامت معنوی سوق دهیم.

* در ادامه از نظرات اساتید ومیهمانان مجازی نیز استفاده شد،،که *دکترکاوه*” مدیر محترم گروه بهداشت ” وسایرین *بر زمینه سازی مناسب ودقیق وتضمین صلاحیت مراقبان معنوی تاکید نمودندزیرا درغیر این صورت چه بسا بحث لوس شده ونتیجه معکوس داشته باشد.

* در ادامه *سرکار خانم ایوبی* توضیحاتی را اضافه کردند: با بررسی دقیق مشخص میشود در دانشگاه علوم پزشکی با۷ دسته: *مسئولان، اساتید وهیات علمی،دانشحویان، پزشکان، کادر درمانی، کارمندان، ومراجعین* مواجه هستیم که باید همه را در این امر در نظر داشته باشیم. *سازمان بهداشت جهانی نیز در کنار سلامت جسم،سلامت روان وسلامت اجتماعی سلامت معنوی را در بعد چهارم می آورد؛* بنابراین می توان از همین نگاه سازمان جهانی به خوبی استفاده کرد. *تحقیقات داخل وخارج هم تاثیر سلامت معنوی بر سلامت جسم و روان واجتماع را تایید می کند.همین تلقی سازمان جهانی بهداشت می تواند یک منبع قابل اتکا برای ورود دانشجویان به بحث باشد.بویژه گروه معارف در این زمینه کارهای بزرگی می تواند انجام دهد.* باید بقدری این موضوع مطرح وتبلیغ شود که همگان متوجه شوند *بی توحهی به سلامت معنوی به معنی از دست دادن یک بعد مهم از سلامت است.*البته ابتدا باید ضرورت مساله برای دانشگاه ومسئولین جابیفتد تادربقیه دسته ها جاری شود.*

*دکتر غلامی* در انتها به عنوان مصوبه جلسه، *پیشنهاد تدریس این درس در گروه معارف را پیشنهاد دادنددر قالب یکی ازدروس مرتبط آیین زندگی یا اخلاق اسلامی با استفاده از قسمتی از متن کتاب فوق که از شخص حاج اقا مقامی به عنوان مسئول نهاد استان خواستند ، پیگیر این مساله مهم باشند.* البته در پایان نویسندگان محترم وحاضران گرامی همگی بر *داشتن یک نقشه راه مشخص ودرنظرداشتن همه ابعاد وکار کارشناسی ودر اختیار گرفتن افراد دلسوز و فارغ بال برای تاثیر بخشی کامل این موضوع تاکیدنمودند.*

باسپاس- امینی، مرکز بین رشته ای معارف اسلامی وعلوم سلامت