بسم الله الرحمن الرحیم
در ابتدای جلسه آقای دکتر غلامی ؛ مدیر محترم مرکز مبسوم، ضمن تبریک و گرامیداشت بعثت حضرت نبی اکرم ( صلی الله علیه و آله ) و خیرمقدم به حاضرین جلسه ، رویکردهای سه گانه در بحث سلامت معنوی را تشریح کردند. ایشان فرمودند: رویکرد نخست، دیدگاهی است که به این بحث ارزشمند صرفا یک نگاه کارکردگرایانه و عملیاتی دارند و عملا این نگاه، به فعالیت های ضربتی و شلاقی منجر می شود. نتیجه این رویکرد آن است که بحث سلامت معنوی هم شبیه مباحثی می شود که در کوتاه مدت، مورد اهتمام واقع می شود و پس از آن رها می شود و این یک خطر است . رویکرد دوم، با نگاهی ایده آلیستی و ذهنیت گرایی با مساله مواجه می شود و با این توجیه که باید کار عمیق معرفتی انجام گیرد؛ در مفهوم شناسی و مباحث انتزاعی، متوقف شده و تنها بحث های روشنفکری انجام می گیرد و عملا محصول و خروجی قابل لمس و گره گشایی ندارد و این در حالی است که به توسعه و تعمیق سلامت معنوی در ارکان مختلف آن، واقعا محتاجیم. رویکرد سوم، که ناظر به دغدغه های هر دو گروه و راهی میانه است؛ با پرهیز از حرکت شلاقی و بدون مطالعه ، هم در فضاسازی و گفتمان سازی و هم در زمینه های معرفتی و بحث های علمی دانشگاهی تلاش می کند و ما را به دستاوردهای عملی و معرفتی می رساند . در این رویکرد ، سلامت معنوی دغدغه خاطر استاد، دانشجو و کارکنان خواهد شد و از کج فهمی ها و بدفهمی ها جلوگیری می شود.
ایشان افزودند با بیش از ده نفر از اساتید محترم دانشگاه درباره سلامت معنوی، صحبت شده است که همگی بر اهمیت پرداخت به موضوع سلامت معنوی در دانشگاه اهتمام داشتند. در این جلسه انتظار داریم که اساتید حاضر در جلسه راهنمایی کنند که چگونه می توانیم سلسله جلساتی را طراحی کنیم که به جهات مختلف موضوع توجه شود. البته با تاکید بر اینکه باید راه میانه را برگزید و هرگز از دو اولویت غافل نبود: یکی ضرورت فضاسازی و ایجاد گفتمان فعالی که سلامت معنوی دغدغه خاطردانشگاهیان باشد . و این امر، الزامات و ضروریاتی دارد. دوم اینکه در بحث سلامت معنوی با اشکالات و شبهات علمی و فنی مواجه هستیم. سوال اساسی این است آیا ما می توانیم بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت که سلامت معنوی را در کنار سه سلامت دیگر مطرح کرده آیا با آن نگاه حداقلی می توانیم در جامعه خود به سلامت معنوی بپردازیم؟ آیا تعریف سازمان بهداشت جهانی برای جامعه ما کافی است و حل مساله می کند؟ ما چه استدلال دقیقی داریم که باید به سلامت معنوی بپردازیم؟ مبانی، ادله ی صحت و استدلال این بحث چیست؟ شاید کسانی باشند که این بحث را نپسندند و منتقدانی باشند که قائل به این بُعد از سلامت نباشند. ما هم اصرار نداریم در سلسله بحث هایمان، ضرورتا میزبان شخصیت هایی باشیم که مدافع رونق بحث سلامت معنوی باشند.
در ادامه، آقای دکتر نجابت از اساتید محترم دانشگاه بیان داشتند که، غیر از محتوای سلامت معنوی؛ می بایست این مساله با راه حل های خاص خودش؛ برای مدیران، اساتید ، دانشجویان و کارکنان تفهیم و تبیین شود. سلامت معنوی ، بحث وسیعی است هم به لحاظ محتوا و هم قالب راهکارها. گاهی چون درست تبیین و طراحی نشده ، به نتایج خاصی نمی رسیم. ایشان با اشاره به کتاب دانشنامه معنوی ، گفتند: در لزوم سلامت معنوی دو نکته قابل توجه است؛ معمولا ما (پرورش یافتگان دانشگاههای نوین) به داشته های بومی خودمان کمتر توجه داریم و منتظریم مطلبی ابتدا در دانشگاههای مطرح دنیا، مورد توجه قرار گیرد. مثل تجربه ای که در طب سنتی داریم در سال 83 بخشنامه ای آمد راجع به طب سنتی، که مورد مخالفت اساتید بالینی قرار گرفت. چند سال بعد که سازمان جهانی بهداشت برای پرداختن به طب سنتی توصیه ای کرد ، جلسات متعددی درباره آن شکل گرفت! در واقع با توصیه سازمان جهانی بهداشت بود که دریچه ای گشوده شد و اساتید بالینی در جلسات شرکت کردند و تعامل بوجود آمد!
در سلامت معنوی نیز اینچنین است: سال 1993 در سه دانشگاه امریکا ، دپارتمانهایی درباره سلامت معنوی شکل گرفت. در فاصله ی این سال تا سال 2011 ، یکصد و ده دانشگاه علوم پزشکی امریکا، واحدهای سلامت معنوی را تخصیص دادند. آنها از ما خیلی جلوترند. البته آنچنان شایسته، وارد بحث سلامت معنوی نشدند شاید چون دیدند باید به ادبیات دینی ورود کنند و این مساله برای علم امروز، خط قرمز است.
در هر صورت برای درگیرکردن ذهن اساتید ، غیر از اعلامیه سازمان جهانی بهداشت، شاهد بیرونی نیز داریم و آن پرداختن دانشگاههای معتبر دنیا به موضوع سلامت معنوی است .
اما ارزشمندتر از آن، نگاهی است که باید کار شود و کار نشده است و آن سلامت معنوی در فرهنگ و در علم دینی ماست. هرچند در این باره به طور پراکنده کار شده اما در قالب درسنامه دانشگاهی و کارهای علمی قابل ارائه موجود نیست.
مدیر محترم مرکز مبسوم ، پیشنهاد دادند: آقای دکتر نجابت، با استناد دانشگاههای خارج از کشور، مستندات این ادعا را از دید دیگران بررسی نموده و در جلسات آتی یا در وبینار سلامت معنوی، ارائه دهند و البته ناقدی هم ناظر به این بحث، داشته باشیم.
آقای دکتر فرحبخش، عضو محترم شورای پژوهشی به ایراد سخن پرداختند. ایشان مساله ی نهادینه کردن سلامت معنوی در دانشگاه را مهم ارزیابی کردند و برگزیدن راه میانه، برای رسیدن به نتایج مطلوب و کاربردی در سطح جامعه را ضروری دانستند. ایشان در فرآیند نهادینه کردن سلامت معنوی، نکاتی را حائز اهمیت دانستند:
اول: به منظور مطالبه گری و رسمیت یافتن سلامت معنوی در دانشگاه ، لازم است تعداد جمع ما بیشتر شود . تا مسئولیت پذیری افراد در این موضوع مهم ، رصد گردد و نسبت به سلامت معنوی، حساسیت ایجاد شود تا هرجا نقص و آسیبی دیده شد، ارشاد صورت گیرد. بعلاوه نیاز است با منابع عظیمی که در دسترس است دیگرانی را هم در عرصه تولید محتوای موثر درعمل، موفقند؛ شناسایی کنیم و نگاهمان در چهره های توانمند و شاخص، متوقف نشود. افزودن پژوهشگران در موضوع سلامت معنوی کار بزرگی است.
ایشان افزودند: در دانشگاه به موضوع سلامت معنوی، کم توجهی می شود. حتی مسئولین و کسانی که در امر برنامه ریزی دانشگاه ها موثرند؛ راجع به جایگاه سلامت معنوی، هیچ شناختی ندارند و این، کار را سخت می کند. ایشان توصیه کردند، شبکه جامعی متشکل از متخصصان و دغدغه مندان سلامت معنوی، توسط مدیر محترم ،جناب آقای دکتر غلامی و با محوریت مرکز مبسوم منطقه 5 ؛ شکل گرفته و گسترش یابد تا در قدم اول، با تعریف سلامت معنوی آشنا شویم .
ایشان اشاره کردند اصطلاح سلامت معنوی، در اواخر دهه 80 میلادی به عرصه علوم پزشکی وارد شده است و متعاقب آن سازمان بهداشت جهانی، از سلامت معنوی، به عنوان یکی از ارکان سلامت یاد کرده است. با اینکه چند دهه از آغاز بحث سلامت معنوی ، می گذرد و اهمیت آن مورد تاکید پزشکان و سازمان بهداشت جهانی است اما بخاطر اختلاف فرهنگی، اجتماعی ، مذهبی و اختلاف گسترده در مبانی نظری، هنوز به مفهوم مشترک از سلامت معنوی در سطح جهانی نرسیده ایم.
پیشنهاد می کنم مفهوم سلامت معنوی، توسط حضرتعالی و مدیریت شما در سطح کشور شکل بگیرد تا اختلاف نظرهایی که میان اندیشمندان حوزه های مختلفِ سلامت، معنویت و دین و روان؛ موجب عدم دستیابی به یک تعریف جامع و مانع شده است، مرتفع گردد تا اتفاق نظر در مفهوم سلامت معنوی ، حاصل گردد. باید بدانیم در دین ما مفهوم سلامت معنوی چیست ؟ و بر اساس آن برنامه ریزی کنیم.
اهمیت دارد بدانیم، مفهوم و ارکان سلامت معنوی بر اساس جهان بینی اسلامی با مفهوم آن در دیدگاه غیردینی(احساسات ملموس مثل امید، آرامش و نشاط، مبتنی بر فعالیتهایی مثل هنر، ورزش و تکنیک های اعصاب و روان) بسیار متفاوت است . سلامت معنوی در غرب، با یک نگاه حداقلی، فقط و فقط ابزاری برای معالجه ی بیماری است در حالیکه در دیدگاه دینی، بدون توجه به هدف نهایی خلقت، نمی توانیم از این امور ، تفسیری ارائه کنیم. در نگاه دین، سلامت فقط ناظر به جسم نیست، بلکه بیماری و سلامت روح هم مورد نظر است. تعریف و کاربرد سلامت معنوی در دین ما جامع تر است:
معنویت، حالتی از «بودن» و سلامت معنوی حالتی از «داشتن» است. اینجاست که با نگاه دین و آموزه های آن اگر موضوع دنبال شود، بر ما فعالین سلامت، فرض و واجب می شود که به سلامت معنوی توجه کنیم. زیرا عملِ به اعتقادات، مهم است و سلامت معنوی یعنی عمل به اعتقاد.
سلامت معنوی به برخورداری از حس پذیرش، احساسات مثبت و اخلاق حفظ ارتباط متقابل مثبت با: یک قدرت برتر قدسی و دیگران و خودش که این باید در یک فرآیند پویا و هماهنگ شناختی، عاطفی، کنشی و پیامد شخصی بدست آید. باید تلاش کنیم این شناخت بدست آید.
آنچه امروز در ادبیات علمی، پیرامون سلامت معنوی مطرح شده است، بیشتر ناظر به تاثیر اعتقادات معنوی در سلامت افراد و روند بهبود بیماری آنهاست و در واقع در یک بستر پزشکی مورد بحث قرار گرفته . اما تلقی موجود از سلامت معنوی در ایران، باید دربردارنده مفهوم جامع تری باشد که مستلزم وجود برخی خصوصیات مرتبط با معنویت ، برای اثبات سلامت کامل یک فرد است. معنویت، یک رکن سلامت فرد به حساب می آید . سلامت معنوی ، دارای فضای مفهومی گسترده و چند بعدی است که با مفاهیم مشابهی مثل تعالی معنوی، باورهای معنوی، تجربه معنوی، آگاهی معنوی و دینداری؛ هم پوشانی دارد.
ایشان افزودند باید دید چه ابزارهایی برای سنجش سلامت معنوی داریم و میزان دقت و صحت آنها چقدر است. می بایست معیارهای سنجش سلامت معنوی را از دیدگاه اسلامی بشناسیم و مکتوب کنیم و بر اساس آن تولید محتوا کنیم.
دکتر غلامی با تشکر از آقای دکتر فرحبخش، فرمایشات ایشان را اینگونه جمع بندی کردند: راه میانه راه درستی است و باید بر جمعیت طرفداران ، افزوده شود. قدم اول ایجاد گفتمان در مفهوم شناسی و مفهوم سازی ، ایجاد فضای فرهنگی _ ترویجی است. همچنین ایشان از آقای دکتر فرحبخش تقاضا کردند تا در وبینار سلامت معنوی، « الزامات مفهومی سلامت معنوی ، در بوم زیست ایران اسلامی » را با حضور یک ناقد ارائه فرمایند .
در ادامه جناب آقای دکتر مهدی زاده از بخش فیزیک پزشکی، اظهار داشتند : به نظر می رسد خوب است بخش روتین و بین المللی و ترجمه و تالیف بحث نیز مورد توجه باشد و من این کار را انجام می دهم. ضمن اینکه بحثی را در حوزه ی «تاثیر سیاست بر سلامت» شروع کرده ایم. با توجه به شرایط فعلی ناشی از کرونا، تاثیر پزشکان در جامعه بیشتر شده و دستورالعمل های پزشکی تا حد دستورالعمل های حاکمیتی ارتقاء یافته ، باید این فرصت را غنیمت دانسته و دستورالعمل های بهتری برای بهبود زندگی مردم داشته باشیم. ایشان هشدار دادند: تعریف «سلامت» به طور کلی و همچنین تعریف «سلامت معنوی» از سوی ارکان قدرت، سیاستگذاران و یا حاکمیت، دستخوش تغییر و حتی گاهی در راستای اهداف سرمایه گذاری قرار گرفته است.
مدیر محترم مرکز، جناب آقای دکتر غلامی با تشکر از آقای دکتر مهدی زاده، پیشنهاد دادند که ایشان «نسبت و تاثیر سیاست و سیاستگذاران کشور، بر تقویت و توقف، یا انحطاط سلامت معنوی » را مورد توجه قرار داده و در وبینار سلامت معنوی با حضور یک عنصر نقاد، ارائه نمایند.
آقای دکتر فرحبخش با اشاره به اینکه یافتن ناقد بر موضوع جالب مدنظر آقای دکتر مهدی زاده، کار سختی است زیرا سیاستگذاران در حوزه سلامت معنوی و در تعریف آن، تفسیر به رای مطلوب بر منافع خود دارند و لذا پیاده کردن سلامت معنوی در جامعه ی هدف (دانشگاه علوم پزشکی) ، کار ساده ای نیست. اما این شیرین است که با تفکرات نامطلوب، مقابله شود زیرا چنان که می بینیم در دانشگاه علوم پزشکی، درمان ، مقدم بر پیشگیری است چون پیشگیری، هزینه بر و زمان بر است ؛ کسی به دنبال آن نمی رود اما درمان، ایجاد درآمد می کند . به عنوان مثال در معنای سلامت معنوی دنبال همین هستیم که تمرکز را از روی درمان به پیشگیری منتقل کنیم.
جناب آقای دکتر کاوه، عضو محترم شورای پژوهشی، پیشنهاد دادند: ضروری است که با شورای سلامت معنوی میزگردی داشته باشیم تا بدانیم چه کارهایی صورت می گیرد و چه جوانبی از موضوع مورد بررسی است تا مسیر خودمان را در کنار آنها پیدا کنیم. سلامت معنوی بایستی به صورت گفتمان رایج درآید و احساس نیاز به آن ایجاد شود و سپس به صورت اختصاصی افراد یا گروه هایی به آن بپردازند. کسانی که می توانند کار کنند و یا کار کرده اند وبیناری را برگزار کرده و با میزگردی، برنامه برای ادامه در آینده ترسیم شود. با تعریف دقیق و جامعی از سلامت معنوی و مبانی و گستره ی آن معین شود و از سر آن تعریف مشترک ، کارهای نظری و عملیاتی و کارکردگرایی دنبال شود.
جناب آقای دکتر مرتضوی اشاره کردند : تنها نکته ای که پیشنهاد می کنم آن است که وقتی می خواهیم کار بزرگی انجام دهیم ، مثل دانستن جایگاه سلامت معنوی و توجه به ابعاد گسترده ی آن، اول باید ببینیم کجا ایستاده ایم. این تذکر داده می شود که اندیشمندان ما درباره آنچه غرب در علم انجام داده است؛ معمولا دو دسته می شوند: گروهی که غرب را هیچ کاره می دانند و مثلا در طب، همه چیز را آموزه های بوعلی می دانند و گروهی نیز هر آنچه از غرب می رسد را صحیح می دانند. و هر دو اشتباه است و هم ما نقش داشتیم و هم غرب. و هر دو طرف قابل نقد هستند. بیش از 14 هزار مقاله وجود دارد و اینگونه نیست که نگاهی به دین نداشته باشند. اول باید دید غرب چه کرده تا بعد بتوانیم حرف نویی داشته باشیم.
جناب آقای دکتر غلامی فرمودند. فرمایش شما دقیق است و شرط تحقیق و پژوهش است که پیشینه موضوع مشخص گردد. حضرتعالی تاکید می فرمایید که اگر بخواهیم یک کار اساسی انجام دهیم از تلاشها و کارهای انجام شده در برون و درون کشور نباید غافل باشیم . شما جمع آوری آخرین وضعیت سلامت معنوی در نگاه بین المللی را و هم مستندسازی های لازم را ارائه فرمایید. این دلیلی می شود برای کسانی که در اصل قضیه تردید دارند و یا بر اهمیت آن، واقف نیستند.
خانم دکتر خیوه در ادامه جلسه ضمن تاکید بر اهمیت گفتمان سازی سلامت معنوی، بر بهره گیری از نظرات ارزشمند آقای دکتر تابعی اشاره کردند. و دبیری وبینار سلامت معنوی را متقبل شدند.
آقای دکتر فرحبخش، ضمن اشاره به سخنان دکترمرتضوی در پیشرفت سلامت معنوی در غرب اظهار داشتند: گرچه غرب در سلامت معنوی به جاهایی رسیده اما نهایتِ نگاه آنان به این موضوع، یک وسیله و ابزار برای معالجه و درمان بیماری هاست. سلامت معنوی بر مبنای دینی، بدون توجه برهدف نهایی خلقت، قابل تبیین نیست. تعریف سلامت معنوی و مبانی آن، در آیین اسلام و در غرب بسیار متفاوت است. عناوین مبانی ارزش شناختی برای ما بسیار مهم است.
در پایان مدیر محترم مرکز مبسوم، آقای دکتر غلامی، از حضور صمیمی اساتید و بیانات آنها تشکر و قدردانی کردند.
